राजेन्द्र फुयाल

सपना मल्ल प्रधानले दिल्ली युनिभरसिटीबाट कानुनमा स्नातकोत्तर गरेपछि ‘कम्पनी वकिल’ भएर राम्रो आर्जनको सपना पालेकी थिइन् । जब उनको व्यावसायिक यात्रा सुरु भयो, गन्तव्य नै फेरियो । उनी कानुनको अभावमा न्याय नपाएका महिलाको पीडाको वकालत गर्नतिर लागिन् ।

सभासदसमेत भएकी अधिवक्ता प्रधान ‘गु्रबर अन्तर्रर्ााट्रय महिला अधिकार पुरस्कार’ जितेर कर्मको फल पाएकी छन् । साढे तीन करोड रुपैया“का अति सम्मानित उक्त पुरस्कार उनीसहित तीन अधिकारकर्मीले पाएका हुन् ।

अमेरिकाको गु्रबर फाउन्डेसनका अध्यक्ष स्वयंले टेलिफोन गरी आफूलाई पुरस्कृत गरिएको सुनाउ“दा सुरुमा उनलाई सपनाजस्तै लाग्यो । त्यसबारे विस्तृत जानकारी पाएपछि भने उनमा उत्साहको सीमा रहेन ।

‘लैंगिक असमानता र विभेद सम्बोधन गर्न नेपालमा भइरहेको कामप्रतिको यो अन्तर्रर्ााट्रय पहिचान र र्समर्थन हो,’ उनी भन्छिन्- ‘पैत्रिक सम्पत्तिमा समान अधिकार, गर्भपतनका र वैवाहिक बलात्कारसम्बन्धी असमान कानुन सुधारमा हामीले गरेको योगदानको कदर भएको छ ।’ वैवाहिक बलात्कारको मुद्दा उठाउ“दा आएको धम्की र खतरालाई उनले भुलेकी छैनन् । ‘त्यतिबेला मलाई होइन,’ उनी सम्झन्छिन्- ‘हामीले उठाएको मुद्दालाई सञ्चारमाध्यम र अधिकारकर्मीले साथ दिए । म के मुद्दा उठाइरहेकी छु र के उठाउनर्ुपर्छ भन्नेमा प्रस्ट छु ।’

असमान कानुन र हिंसापीडित महिलाको मुद्दा हर्ेदा उनीहरूको पुनर्स्थापनाका लागि सुविधासम्पन्न पुनर्स्थापना केन्द्र बनाउने धोको उनमा पलाएको छ । ‘सेल्टर, औषधोपचार, मनोवैज्ञानिक परामर्श, आवास सबै सुविधा हुनेछ,’ उनी भन्छिन्- ‘यसको सबै खर्च मैले गर्नु पर्दैन । ‘सिड मनि’ राखेर थप रकमका लागि अरू अधिकारकर्मी र दाताहरूलाई आग्रह गर्छर्ुसहयोग गर्न इच्छुकहरू धेरै हुनुहुन्छ ।’

सन् २००३ मा यो पुरस्कार पाएका दक्षिण कोरियाली जर्ज नवीनथम पिया अन्तर्रर्ााट्रय फौजदारी अदालत -आईसीसी) का न्यायाधीश छन् । यस्तो सम्मानित पुरस्कार नेपाली अधिकारकर्मीले पाउनुको पछाडि सञ्चारमाध्यम, महिला आन्दोलनकर्मी, नागरिक समाज र दलहरूको योगदान रहेको उनी बताउ“छिन् ।

‘व्यवस्थापिका नभएका बेला अदालती सक्रियताबाट समेत कानुन सुधार गर्न सकिएको छ,’ उनी सम्झन्छिन्- ‘हामीले उठाएको मुद्दालाई सञ्चारमाध्यमले र्सवसाधारणका घरमा नपुर्‍याएको भए यो अभियान सफल हुने थिएन ।’ लैंगिक समानतासम्बन्धी कानुनलाई व्यवस्थापिकाबाट छिटो पारित गराउन तत्कालीन सभामुख सुवास नेम्वाङ र दलहरूले गरेको योगदानको स्मरण गर्दै उनी भन्छिन्- ‘हामीले गरेको मस्यौदालाई सरकारले सदनमा लान सहयोग गरेको थियो । अदालती सक्रियताबाट मात्रै पनि ६४ असमान कानुन परिवर्तन भएका छन् ।’

नवलपरासीको कसिया गाउ“मा जन्मिएकी प्रधान निम्नमाध्यमिक शिक्षाका लागि राजधानी आएकी थिइन् । विभेदविरुद्ध उभिएपछि आफू वामपन्थी भएको उनी बताउ“छिन् । सामाजिक न्याय र समनताका आन्दोलनका अग्रणी अधिकारकर्मी मल्ललाई एमालेले समानुपातिक सिटबाट संविधानसभाको सदस्य बनाएको छ । सभासद पाएपछि बढेको व्यस्ततामा पुरस्कारको घोषणापछि उनलाई बधाई थाप्न पनि भ्याइनभ्याई भएको छ ।(from:kantipur)

आमा हुन गाह्रो छ पहाडजस्तो कवि तीर्थ श्रेष्ठको कवितामा जस्तै आमा हुन असाध्यै गाह्रो छ । सपनाको पछि लागेर सन्तानहरू त कहाँ-कहाँ पुगिदिन्छन् । आमाहरू भने सन्तानको बाटो हेरर बस्छन्, कति सन्तान त बचेराझै उडेर जान्छन् । तर, ती कहिल्यै फर्किंदैनन.
यी सबै कुरासँग उनलाई कुनै मतलब छैन । उनी त कयौं सन्तानकी आमा हुन् । उनी हुन्- पार्वती गुरुङ । रगतभन्दा भावना र संवेदनाको नाता गाढा हुन्छ । अहिलेसम्म आफ्नै कोखबाट सन्तान जन्मेको छैन । तर, आफूले स्याहारेका सन्ततीको भविष्यबारे दैनन्दिन सपना देख्छिन् उनी ।
उनका सपनाका खण्ड-खण्डमा १३ जना छोरा-छोरीले आफ्नो सुन्दर जीवनको प्लानिङ गर्दैछन् । पार्वती गुरुङका काखमा हुर्किरहेका छन्, । उनले नजन्माएका अनेक जात र थरका बचेराहरू, जो हुर्किएर पछि आकाशमा उड्नेछन् । त्यो उनको सपना पनि हो ।

रगतभन्दा भावना र संवेदनाको नाता गाढा हुन्छ । अहिलेसम्म आफ्नै कोखबाट सन्तान जन्मेको छैन । तर, आफूले स्याहारेका सन्ततीको भविष्यबारे दैनन्दिन सपना देख्छिन् उनी ।

‘यिनको भविष्य सुनौलो बनाउन लागिरहेकी म छँदाछँदै कसरी अनाथ भन्न मिल्छ यिनीहरूलाई ?’ आफ्ना सन्तानलाई अनाथ भन्नासाथ उनी झर्किन्छिन् । उनको गुँड छ, पनौतीस्थित एसओएस बालग्राममा । त्यहाँ उनले १३ सन्तान हुर्काइन् । बालग्राम अर्थात् बालकको गाउँ जहाँ १४ वटा घर छन् र सबै घरमा पार्वतीजस्तै आमाहरू आफूले नजन्माएका सन्तानका सपना बुनिरहेका हुन्छन् दिन-रात ।
किन बन्छन् नामहरू उनीहरूलाई थाहा छैन । तैपनि ती घरका नाम छन् । ती नाम नदीका नामबाट जुराइएका छन् । यो घरको नाम हो- अरुण । जहाँ सोमबार खुबै खुसियाली छाएको छ । मुसुमुसु हाँस्दै पार्वतीले भनिन्, ‘मेरा दुई सन्तानले हिजै मात्र प्रवेशिका पास गरे ।’ यी आमाका केही सपना पूरा त भए ।

उनैले हुर्काएका अनिता थापा र राकेश तामाङले एसएलसी पास गरेका हुन् । बालग्रामको बीचमा सांस्कृतिक कार्यक्रम चलिरहेको थियो । आमाबिनाको रमाइलोको कुनै अर्थ थिएन । छोरा-छोरीले बोलाइरहेका थिए, ‘आमा आउनुस् है !’
यी आमाको काखमा छिन्, सबैभन्दा कान्छी छोरी काजोल शर्मा । भर्खरै चार वर्षकी पुगेकी काजोल बिछट्टै चञ्चल छिन्, जुरेलीजस्तै । घरमा अपरिचित जोसुकै पुगोस्, उनको उन्मुक्तता साँघुरिँदैन । काजोल हाँस्छिन्, रमाउँछिन् ।
पार्वतीले काजोलको कपाल मुसार्दै भनिन्, ‘यहाँ आउँदा मात्र २२ दिनकी थिई, यो छोरी’ । जन्म कसले दियो ? पार्वतीलाई यसको कुनै मतलब छैन । काजोल उनको गुँडमा छिन् । पखेटा हालिदिनु उनको सपना हो ।
पार्वतीका ममतामयी औंलाले काजोलका कपालका फेद सुसुम्याइरहेका थिए । काजोललाई यसको के मतलब उनी त घरीघरी गन्गनाउँथिन् । ‘मामु ! श्याम दाइलाई त म माया गर्दिनँ,’ तोतेबोलीमा पार्वतीको चिउँडो कोट्याउँदै काजोलले सुनाइन् ।
काजोलका दाइ-दिदी गलल्ल हाँसे । बालकहरू गल्ती गर्न लाइसेन्सप्राप्त हुन्छन् । उनीहरूको बचपनामा एउटा मीठो स्वर्ग लुकेको हुन्छ । त्यो स्वर्गमा फिस्स हाँसिन्- पार्वती । ‘रमाइलोको कुदाकुदमा श्यामको पछि दौडँदै गर्दा लड्न पुगिछ,’ यसरी श्याम दाइ र काजोलको झगडाको रहस्य पार्वतीले खोलिन्, ‘त्यसैले श्यामलाई माया गर्दिनँ भन्छे ।’

उनले हुर्काएका १३ सन्तानमध्ये तीनजनाले घर छोडिसकेका छन् । प्रवेशिका उत्तीर्णपछि छोराहरूलाई युथ फ्यासिलिटी होस्टलमा पठाइन्छ । सोमबार एसओएस दिवस परेकाले होस्टल बस्ने छोरा-छोरी पनि आएका थिए । उनले हुर्काएको जेठो छोरा नारायणसुन्दर सोनेपा काठमाडांै विश्वविद्यालयमा कम्प्युटर इन्जिनियरिङमा ब्याचलर गर्दैछन् । कुरा गर्दा आमाको छेउमा थपक्क बसे, श्यामसुन्दर । ‘आमाले यतिसम्म बनाइदिनुभो,’ सोनेपाले भावुक हुँदै भने, ‘अब मैले आमा र देशका लागि केही गर्न बाँकी छ ।’ पार्वतीका जेठी छोरी सोविना र माइलो छोरा प्लस टु पढ्दैछन् । कान्छा छोरा विकास राना दुई कक्षामा पढ्दैछन् । कान्छी छोरी काजोललाई भने स्कुल पठाउन थालिएको छैन ।
पार्वतीसँग अहिले घरमा दसजना छोरा-छोरी बस्छन् । तीन छोरा होस्टलमा गएका छन् । मुख्य चाडपर्वमा परिवारका सबै जम्मा हुन्छन् । ‘तिजमा कस्तो रमाइलो हुन्छ,’ पार्वतीकी छोरी सोविनाले भनिन्, ‘बालग्रामभरिका छोरीहरू तिजमा एकैथलोमा जम्मा हुन्छांै र रमाइलो गर्छौं ।’ सोविना एसओएस कलेजमै पढ्छिन् । सबैजना बेलुकी घरको बैठकमा बसेर रमाइलो गर्छन् र दंग पर्छिन् पार्वती । ‘बेलुकी होमवर्क सकेपछि कथा सुनाउने र अन्ताक्षरी खेल्ने होडबाजी नै चल्छ,’ पार्वतीले सुनाइन् ।
३६ वर्षीया पार्वती एक आमा हुन् जसले कुनै सन्तानलाई जन्म दिएकी छैनन् । तर, उनको दैनिकी कुनै पारंगत आमाको भन्दा भिन्न छैन । उनको बिहे नै भएको छैन । बिहे गर्ने योजना पनि छैन । के बिहे नगरेर उनी दुःखी छिन् ? उनले भनिन्, ‘अहँ म औधि सुखी छु । ममताका सामु सबै दुःख पराजित हुन्छन् ।’

उनले सोलुखुम्बुदेखि आएर आफूले नजन्माएका सन्तानकै लागि ११ वर्ष बिताइन् । उनका बाँकी सबै दिन यसैगरी बित्नेछन् । यसमा शंका न त पार्वतीलाई छ, न त अरूलाई । बालग्रामले आमाहरूको रिटायर्ड-लाइफका लागि हजुरआमा घरको बन्दोबस्त गरिसकेको छ । उनी पनि त हजुरआमा हुन्छिन् नै, के छ उनको योजना ? ‘६० वर्ष नाघेपछि हजुरआमा बनेर बसौंला,’ उनले भनिन्, ‘अहिलेलाई यिनीहरूलाई हुर्काउन लाग्छु ।’

रामशरण बजगाइँ (साभार :नया पत्रीका )

मनमोहन अधिकारी